Хууль эрх зүйн шинэчлэл нь ард түмний нурууг тэнийлгэж, албан тушаалтнуудын нурууг бөхийлгөнө
Нийтэлсэн: 2012 12-Р Сар 21 Ангилал: Мэдээ, Ярилцлага

Монгол Улсын Ерөнхийлөгч Цахиагийн Элбэгдорж

 МҮОНТ-ийн цаг үе, үзэл бодол нэвтрүүлэгт оролцож,

 сэтгүүлчдийн тавьсан асуултад хариулав

 

МҮОНТ-ийн сурвалжлагч Ц.Алтанцэцэг: -Өнөөдөр их онцлог өдөр. Яагаад гэвэл өнөөдөр 12 дугаар сарын 21. Энэ өдрийг дэлхий нийтээрээ хүлээж байсан. Та энэ өдрийг хэрхэн хүлээж байв? Таныг энэ өдөр хотод байхаасаа зугтаагаад хөдөө явчихсан гэсэн цуу тарсан байсан.

-Ер нь 21-ний талаар он гармагц л хүмүүс дэлхий нийтээрээ ярьж, кино хүртэл гаргаж байсан. Олон хүн анхаарлаа хандуулж байсан, тэдний адил анхаарч байсан. Сүүл рүүгээ  21 дөхөөд ирэхээр санаа зовоосон асуудлууд гарах вий гэж бодож твитерээр жиргээчид хүмүүстэйгээ байнга харилцаж, “шинжлэх ухаанд итгэ, тайван байцгаа, өөртөө, бас амьдралын туршлагадаа итгэ” гэсэн санааг илэрхийлж байсан. Цуурхал бол хурдан тардаг, үнэн бол удаан үлддэг. Тиймээс цуурхал хурдан тарж, хүмүүс айж эмээсэн тал байсан л даа. Телевизийн сэтгүүлчид 20-нд ярилцлага авъя гэж байсан, 21-нд ярилцах нь зүгээр байх гээд ирлээ. Өдөр хоёр цагаас харанхуй болно гээд байсан, зүгээр л байна шүү дээ.

Ийгл телевизийн сурвалжлагч Б.Жаргалмаа:-Та хэр эмээж байсан бэ? Цуурхалд  хэр итгэсэн бэ?

-Би итгээгүй. Төрийн тэргүүний хувьд 21-нд телевизээр “Тайван бай, маргааш нар манддагаараа мандана, шинэ өглөө болно” гэж хэлэхээр ирсэн юм. Ер нь эндээс сургамж авах зүйл байна. 2013 онд хүмүүс илүү их дэлхийгээ хайрласан, амьдралын үнэ цэнийг илүү их мэдэрсэн байх болов уу гэж  бодож байна. Дэлхий ингээд амархан сөнөчихдөг бол хүмүүс хөөрхий дэлхийгээ тавиад туучих шахлаа шүү гэх байсан байх. Гэхдээ юм  хоёр талтай. Хүүхдүүд нь аав, ээжтэйгээ хамт нэг дороо цайгаа уугаад удаан уулзаагүй хүмүүс учирна гэдэг муу биш л дээ. Энэ мэт сайн тал ч байгаа л байх. Тиймээс хүүхдээ дуудсан, хамтдаа сууж байгаа хүмүүсийг буруутгах ямар ч арга байхгүй.

ТВ-5 телевизийн сэтгүүлч Э.Дагиймаа:-Цуурхлаас зарим өндөр настан санаа зовж, бие нь муудах явдал байж болно. ОХУ гэхэд цуурхал тараасан хүмүүстээ хариуцлага тооцож байна. Ер нь хариуцлагын тогтолцоо байх ёстой болов уу. Монголд ийм зүйлийг давтуулахгүйн үүднээс цуурхал тараагч, түүнийгээ далимдуулан бизнес хийдэг хүмүүсийг яах вэ?

-Миний бодлоор ийм цуурхлыг далимдуулан хулгай хийх, хүний эрх чөлөөнд халдах гэх мэт гэмт үйлдэл гарвал хуулиараа зохицуулагдах ёстой. Хууль хяналтынхан ажиллаж байгаа. Хоёр гурав хоногийн өмнөөс би хууль хяналтынхан болон албаны бусад хүмүүстэй уулзаж, хараа хяналттай байхыг анхааруулсан. Цахилгаан тасарлаа гэхэд цуурхалтай холбоогүй, өвлийн хэт их ачааллаас түр тасарч байгаа юм гэдгийг нь ойлгуулаарай. Трансформатороос ч байдаг юм уу, техникийн ямар шалтгаанаас цахилгаан тасарсныг нь мэдээлж байгаарай гэж анхааруулсан. Онцгой байдлын албаныханд ч хэлсэн. Чоно борооноор гэдэг шиг муу хүмүүс хууль бус зүйл хийх вий гэж анхааруулж чиглэл өгсөн. Бас захиргааны хариуцлагын болон бусад хуульд энэ хариуцлагын асуудлыг тусган өөрчлөлт оруулна гэж бодож байна. Амьдрал баян учраас өмнө нь зохицуулалт байгаагүй зүйл гарч ирвэл тэдгээрийг хуульдаа оруулж зохицуулах нь зөв байх.

SBN телевизийн сэтгүүлч Ц.Цэрэндолгор:-Өчигдөр таныг Хөвсгөл явах гэж байгаа тухай мэдээлэл хэлсэн. Ямар ажлаар явах гэж байгаа юм бол?

-Ерөнхийлөгч болоод миний нэг тавьсан зорилго бол бүх аймгаар явж ард иргэдтэйгээ уулзах явдал байсан. Бүх аймгаараа ч явсан, иргэдтэйгээ, хилчидтэйгээ ч уулзаж ярилцсан. Гэхдээ цөөнх болсон хэдэн хүн үлдчихсэн байсан. Тэд бол цаатанууд. Монголын төрийн тэргүүнүүдээс яг урцан дээр нь очиж уулзаж байсан тохиолдол үгүй юм билээ. Тэгээд аль ноднин төлөвлөхдөө энэ сарын 18-19-ний үеэр очихоор тусгасан байсан. Ингээд байж байтал нөгөө 21 нь ч ойртчихлоо. Зугтсан барьсан болчих юм болов уу гээд маргааш явахаар төлөвлөөд байна. Бид олуулаа болж хөгжье гэж байгаа. Гэхдээ цөөнхөө орхихгүй. Тэр цаатан хүмүүст ч тулгамдсан асуудлууд байгаа, уулзаад ирье л гэсэн юм.

Ц.Цэрэндолгор:Энэ далимд та малчидтай уулзаж, өвөлжилттэй танилцах байх. Тэд маань хотоо харлуулчихгүйн тулд хичээж л байх шиг байна.

-Тэгнэ, тэр байдлыг анхаарна. Одоо 10 гаруй аймагт хүндэрч байна гэж байгаа. Цаашдаа хүндэрвэл эдгээр аймгийн зуугаад сум хамрагдаж магадгүй төлөвтэй. Манай малчид зуд болдгийг мэддэг. Өнөө жил зуданд өмнөхөөсөө илүү бэлтгэлтэй байгаа гэсэн. Би Онцгой байдлын болон Засгийн газрын холбогдох хүмүүстэй ярьж байгаа. Цас нь битүү болсон газарт билчээр гаргахад яаж туслах вэ, өвс ногоогоо ойртуулж чадсан байна уу гээд ярилцаж байхад манай малчдын бэлтгэл сайн, гэхдээ хүндэрч магадгүй гэж байсан. Манай мал  тавиад сая болсон. Билчээрийн даац гучаад саяд хүрэлцэхээр байгаа. Тиймээс байгалийн зохицуулалт явагдах нь бий.

Э.Дагиймаа: Орон нутгийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх асуудлаар та чуулган дээр ярьж байсан. Ирж буй оны эхнээс орон нутгийн төсөв хөрөнгө сайжирна. Энэ нь өвлийн хүндрэлийг даван туулахад тус болно байх гэж харж байна. Таны бодлыг сонсмоор байна.

-Бид сонгосон замаа төгс хэрэгжүүлэх хэрэгтэй гэж боддог. Монголын төрийн эрх мэдэл төрийн ордонд төвлөрчихөөд байгаа юм. Үнэхээр ардчилсан, иргэний нийгэм байгуулъя гэж байгаа бол иргэддээ эрх мэдлийг өгөх ёстой. Сумын Засаг дарга боловсон хүчний ч мэдэлгүй, төсвийн ч мэдэлгүй байгаа. Шаардсаар байгаад төсвийн шинэ хуулиар одоо хамгийн бага сум жилдээ 200-гаад сая төгрөг, том сум 700-гаад сая төгрөг зарцуулах эрхтэйгээр авч байгаа гэсэн тооцоо бий. Үүнтэй холбоотойгоор нэг шаардлага тавьж байгаа. Дарга нь шийдэх биш, иргэдээ цуглуулж байгаад ярилц гэж. Дарга шийдэхээр жишээ нь хүн явдаггүй газар гүүр барьчихдаг. Иргэд бол хүүхдийн цэцэрлэгээ барих байх, эмнэлгээ засах байх, сургуульдаа хөрөнгө оруулах байх. Иргэд ингээд шийдчихээр төр засаг, иргэдийн хурал нь мөнгийг нь хуваарилдаг, хянадаг систем рүү оръё гэж байгаа. Төлөөллийн ардчиллаас шууд ардчилал руу илүү явъя гэж байгаа юм.

Сумандаа амьдарч буй иргэний хүүхэд нь сайхан мэргэжил эзэмшээд хүрээд ирсэн ч ажилгүй сууж байдаг. Тиймээс суманд ажлын орон тоо гарахад эхлээд сумаасаа шалгаруулж тэр хүүхдийг нь төрийн албанд ажиллах боломж олгох хэрэгтэй. Улаанбаатарт хэн сайд, дарга болох үүнд хамаагүй байх учиртай. Сүүлийн үед Засгийн газар нэг хуулийн төсөл оруулахаараа босоо бүтэц гээд л сайд нь томилохоор хийгээд байгаа. Энэ буруу. Асуудлыг бид Орон нутгийн засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн тухай болон Төрийн албаны хуулиар нэг тийш шийдэх хэрэгтэй.

25 телевизийн С.Насанжаргал:-Иргэд маань шууд ардчилалд хэр бэлэн байгаа вэ? Үүнээс гол нь асуудал шийдэгдэнэ шүү дээ.

-Би саяхан нэг хурал дээр сууж байсан чинь бас иргэд хэр бэлтгэлтэй байна хэмээн асууж байсан. Хоёрт “тэр доод шатныхан” гэж хэлж байсан. Би тэгээд “Та нар дээд шатныхан юм уу?” гэж шүүмжилсэн. Яг үнэндээ орон нутаг л үндсэн нутаг бөгөөд дээд шат байхгүй юу. Төрийн ордон юм уу, телевизийн байранд төрсөн хүн гэж байхгүй шүү дээ. Тэр орон нутагт л төрсөн байх учиртай. Тиймээс орон нутагт л хүний үндсэн эрх хэрэгжиж байх ёстой. Монголд хамгийн дээд эрх мэдэл Ерөнхийлөгчид ч, Улсын Их Хуралд ч байхгүй, ард түмэнд л байгаа. Хүмүүсээ сольдог, өөрчилдөг эрх нь ард түмэнд л бий. Яг энэ утгаар нь хэлж байна. Хоёрдугаарт ард иргэдийн боловсрол, мэдлэгтэй холбоотой асуудал гэлээ. Эрхийг нь өгч байж тэр хүмүүс мэдлэгтэй болно. Эхлээд алдаж болно, дараа нь сурна, мэдлэгтэй болно. Нөгөө талаар олон орны ийм туршлага бий. Дээр нь Ерөнхийлөгчийн Тамгын газар маш олон зөвлөмж, төсөл гаргасан. “Иргэний танхим” байгуулсан. Ийм танхим бүх сум, аймагт бий болно. Нөгөө ИТХ-ын нарийн бичгийн дарга нь тэр “Иргэний танхим”-ыг ажиллуулдаг хүн болно. ИТХ нь иргэд цуглаагүй байхад тэднийг төлөөлж хаяа тэр иргэдийн шийд гэсэн асуудлыг шийддэг болно. Бүх зүйл ингэж явна. Нэг Ерөнхийлөгч  орон нутгийн эрх, “Иргэний танхим” гэж ярьж байхад дараагийн Ерөнхийлөгч эсрэг өөр зүйл ярихгүй. Бодлого, үйл ажиллагаа уламжлагддаг сайн тогтолцоо л үлдээхийг хүсч байна. Энэ бол миний ажиллаж байхдаа тогтоож үлдээх өв.

Ц.Цэрэндолгор:Эрх мэдлийн хажуугаар хариуцлагын тогтолцоог яаж зохицуулах вэ?

-Эрх мэдлийг өгөөд эрхээр хариуцлагыг нэхдэг хүмүүс нь ард иргэд болно. Албан тушаалтнууд нэг нэгнээсээ нэг их хариуцлага нэхэж чаддаггүй шүү дээ. Жишээ нь Засгийн газрын гишүүнийг огцруулна гээд УИХ-д 3-4 удаа оруулаад чаддаггүй л биз дээ. УИХ-ын гишүүн гэмт хэрэг үйлдсэн байж магадгүй гэхэд хамгаалсаар байгаад аваад гардаг. Дараа нь дахиад л нэр дэвшүүлдэг. Дарга даргадаа, сайд доод албан тушаалтандаа хариуцлага тооцож буй юм алга. Хааяа нэг үзүүлбэр маягийн юм хийдэг. Тэгэхээр энэ хариуцлагыг хэн тооцож чадах вэ гэвэл иргэд л чадна. Шийдвэр гаргаад гүйцэтгэж чадахгүй бол хариуцлага тооцоод явуулдаг болох хэрэгтэй. Манайхан хууль, дүрэмд дарга ийм ч эрхтэй, тийм ч эрхтэй гээд заадаг атлаа хариуцлагын талаар ганц хоёр зүйл дурдаад л орхидог. Өөрөөр хэлбэл ямар буруу үйлдэл гарвал ямар хариуцлага тооцох нь тодорхой байдаггүй. Бүх хуульд даргын эрхийг биш, хариуцлагыг, бас төрийн үүргийг зааж өгье гэж яамдтай ярьж байгаа.

Ц.Алтанцэцэг:-Та Ерөнхийлөгч болсноосоо хойш хичнээн хууль өргөн барьж, хэд нь батлагдаад байгаа вэ? Яагаад үүнийг асууж байна гэхээр төрийн ордонд “Шүүх эрх мэдлийн шинэчлэл” гэсэн үндэсний чуулган хийж, өчнөөн асуудал ярьсан. Таны багц хуулиудын төсөл юу болсон бэ? Батлагдсан хэдийнх нь хэрэгжих хугацаа хэвээрээ юу?

-Зургаан хууль батлагдсан. Хэрэгжих хугацааг наашлуулж байгаа. Дахиад арваад хуулийн төсөл бэлтгэж байна. Зөвхөн шүүх эрх мэдэл, цагдаагийн хууль гэхэд л 16-18 хуулийн төсөл бэлтгэх хэрэгтэй болж байна. Манай Тамгын газар хууль боловсруулдаг газар шиг болчихсон байсан. Хууль боловсруулаад Хууль зүй, дотоод хэргийн яамтайгаа ярихаар өөрчлөлтөө хийчихсэн гээд хоёр тийш хардаг байсан. Харин өнөөдөр хууль зүй, дотоод хэргийн шинэ сайд нэг ойлголт дээр ажиллаж байгаа нь олзуурхууштай. Өмнө нь манай хууль хүчний байгууллага чинь эрх мэдэлд үйлчилдэг байсан. Энэ бүтцийг эргүүлээд иргэнд үйлчилдэг болгох гээд байгаа юм. Бүтнээр нь өөрчлөх болж байгаа. Бидний энэ замыг гадаад орнууд сонирхож байна. Жишээ Киргизстанаас хүмүүс ирж судлаад, манай Тамгын газрын даргыг урьж аваачсан. Боловсруулаад байгаа багц хуулиудыг орос болон өөрийн хэл рүү орчуулж байгаа гэсэн. Бид сайн хийж чадвал үлгэр дуурайл болно. Миний сонгуулийн үеэр хэлж байсан шиг эдгээр хууль хэрэгжвэл “Ард түмний нуруу тэнийж, албан тушаалтнуудын нурууг бөхийлгөнө”.

Эрүүгийн, Эрүүгийн байцаан шийтгэх хууль гээд л 300-500 хуудас асар том хуулиудыг засч өөрчилнө. Боловсруулчихсан хуулиудаа намрын чуулган завсарлахаас өмнө нэгдүгээр сард оруулж шийдвэрлүүлэхийг оролдоно. Ингэснээр хувьсгалын шинжтэй өөрчлөлтүүд гарна.

Би 2004 онд Ерөнхий сайд болоод хамгийн их авлигал авдаг газар шалгаруулахад Гаалийг газар тодорч байсан. Тэр үед Гаалийн даргаасаа авахуулаад 20-иод хүний асуудал яригдаж, бас л шүүмжлэл хүртэж байсан. Одоо гааль хамгийн бага авлигалтай газраар тодорч байна. Ингэж үр дүн гардаг. Саяхан УИХ-ын гишүүн Ганбаатар орж ирээд “Үнэхээр өөрчлөлт гардаг юм байна. Нэг компанийн захирал танил маань орж ирээд хоёр тендер авлаа, гэхдээ хахууль өгсөнгүй, хувь нэхсэнгүй. Ямар гоё юм бэ гэж ярилаа” гэсэн. Энэ л өөрчлөлтийн төлөө бид явж байгаа шүү дээ. Төр гэдэг бол ийм л соёлыг бий болгохын төлөө явдаг.

Э.Дагиймаа: Шүүхийн шинэтгэлийг ард түмэн гараа өргөөд дэмжинэ. Шинэчлэгдэж байна ч гэж байна. Гэхдээ Монгол Улсын Ерөнхийлөгч шүүх эрх мэдлийнхнийг эрхшээлдээ оруулаад далайсан газраа хэрэгт оруулаад байна гэх гомдол байна.

-Ерөнхийлөгч байна, энэ албыг хашиж байна гэдэг бол хүмүүст зовлон учруулаад байгаа зүйлийг л шийдэх гэж буй хэрэг. Хэрэв Ерөнхийлөгч байсан нэг хүний гарт шүүх, хуулийнхан орчихвол дараагийн хүний гарт бас орж таарна. Ингэвэл ард түмэнд ямар ч хэрэггүй. Хуулийн дагуу л ажлаа хийх ёстой. Ингэж үнэт зүйлээ ойлговол болоо. Энд дөрвөн жил болоод явна уу, хэдэн жил болоод явна, Ерөнхийлөгчийн хугацаа дуусахад арай илүү шударга нийгэм тогтох ёстой, нөгөө шаардлагатай хуулиуд нь батлагдаж арай илүү шударга тогтолцоо үлдэх учиртай. Бид энэ тушаалд байнга үлдэхгүй. Аливаа удирдагч үнэлэмжийг бий болгодог. Үнэлэмж гэдэг бол хур бороотой адил. Тэр шинээр цэцэг ногоо ургах хөрс суурь бий болдог. Түүнийг л тавьж өгөх хэрэгтэй. Өөрөө  очоод зам тавиад, айлын гэр цэвэрлээд байх нь удирдагч хүний хийдэг ажил биш.

Ц.Цэрэндолгор:-Ард түмний нурууг тэнийлгэнэ, шүүх эрх мэдлийг хариуцлагатай байлгана гэж Та сая яриандаа дурдлаа. Магадгүй цагдаагийн дарга нар хоригдож байна, хуучин ерөнхийлөгч маань Зайсан руу ачигдаж байна ч гэдэг юм уу эдгээр асуудал дээр юу хэлэх вэ? Иргэд таныг хэлмэгдүүлж байна гээд байгаа шүү дээ.

-Хуулийн өмнө хүн бүхэн тэгш эрхтэй гэдэг үгийг хэлмээр байна. Хуульд ч ингээд биччихсэн байгаа. Ямар нэг хүний асуудал яригдаж байхад хүн талаас нь харвал ийм байна, тийм байна гээд үзэл бодлоо хүмүүс илэрхийлж байгаа. Хувь хүн өөрийгөө өмгөөлөх, хамгаалах, би хэрэг хийгээгүй гэж хэлэх эрхтэй. Гэхдээ хэрэг хийсэн гээд сэжиглэгдэж байгаа бол хуулийн байгууллага хэнтэй ч ижил харьцах ёстой. Иргэнтэй, цагдаагийн байгууллагад ажиллаж байсан хүмүүстэй, өндөр албан тушаалд байсан хүнтэй яг л адил харьцах учиртай. Ерөнхийлөгч ч тийм л зүйлийг шаардах ёстой, харин хөндлөнгөөс оролцох ёсгүй. Хуульд тэгээд биччихсэн байгаа. Иргэний байр сууриас хандаад энэ хүн ийм тийм гээд сэтгэл зүрх ярьж болох ч хуулийг л хэрэгжүүлэх ёстой.

Ц.Цэрэндолгор: Хууль эрх зүй хэрхэн шинэчлэгдэж байна гэвэл иргэд янз бүрийн л тайлбар хийх байх. Та энэ салбарын шинэчлэлийг яаж харж байна?

-Ер нь нэг үеэ бодоход шүүхийн байгууллагаар иргэд ордог болсон. Шүүх бүхэн өөрийн вэбсайттай болсон. Шийдвэр бүрээ түүндээ нэг хоногийн дараа байрлуулдаг болсон. Сарын шийдвэрүүд нь эмхэтгэл болоод гарч байна. Шүүхээр   орж асуудлаа шийдүүлсэн хүмүүст эдгээр мэдээлэл их чухал байгаа. Түүнийгээ өөрсдөө уншина. Буруу, зөв шийдсэн байна гээд хэлэлцэнэ. Оюутнууд, судлаачид, эцэг эх нь, хуулийнхан үзнэ. Иймэрхүү маягаар шүүхтэй холбоотой маш олон асуудал шийдэж байгаа. Шүүхэд асуудал очоод буцаад, 3-4 жил явдаг. Үүнийг больё, хар цагааныг нь ялгаад шүүх тухай бүрт нь шийд гэж байгаа. Иргэдийн төлөөлөгчийг шүүх хуралд шүүгчтэй адил таслах эрхтэй оролцуулдаг боллоо. Нөгөө талаас төсөв, удирдлагыг бие даалгаж байгаа. Төсөв нь өмнө Сангийн яамаар хянагдаад Засгийн газрын хуралдаанаар орж байж өргөн баригддаг байсан. Хууль зүйн сайд тэр бүхэн дээр дураараа аашилдаг байсан. Одоо бол өөр. Шууд УИХ-д төсвөө оруулж байгаа. Аймаг аймгийн шүүхийг нийлүүлээд хүн амынх нь тоонд зохицуулаад тойргоор зохион байгуулж байна. Ингэснээр аймгийн дарга нар манай шүүх, шүүгч гээд байр, унаа гэх мэтээр дэмжиж нөлөөлдгийг алга болгож байгаа. Иймэрхүү маягийн системийг л өвлүүлж өгөх гээд яваад байна.

Э.Дагиймаа: эдийн засгийн асуудал руу яриагаа хандуулмаар байна. Та Хөвсгөл явах юм байна. Ерөнхий сайд энэ сарын 27-нд Оюу толгойн эхний олборлолттой танилцахаар явна. Оюу толгой бүтээгдэхүүнээ гаргаж эхэлнэ. Энэ компанитай холбоотой янз бүрийн асуудал яригдаж байна. Та Оюу толгойн асуудлаар ямар байр суурь илэрхийлэх вэ? Зарим улстөрчид Оюу толгой компани төрийн, ард иргэдийн хувийг дээрэмдсэн гээд байгаа. Нэг хэсэг нь бид тохироо хийчихсэн гээд байгаа.

-Намайг Ерөнхий сайдаар ажиллаж байхад хүмүүсийн шаардлагын 80 гаруй хувь нь гэрээгээ хурдан байгуулаад энэ ажлаа хийгээч ээ гэдэг байсан. Энэ асуудал Монгол Улсын баталсан шинэ Үндсэн хуулиас удаан олон жил яригдсан. Гэхдээ Оюу толгойн гэрээ маш их ярих юмтай. Бид ярьж болдоггүй гэрээтэй үйлдвэртэй байсан. Жишээ нь Эрдэнэт үйлдвэр. Тэгэхэд Монголд ирдэг ашиг нь 3 хувь, Зөвлөлт рүү очдог нь 97 хувь байсан. Ерөөсөө татвар авалгүй Монгол хорин жил явсан шүү дээ. Бидний өмнөх үе Эрдэнэт үйлдвэрийг босгож өгөөд явсан. Дараачийн үе нь хорин жилийн дараа гарч ирээд татвар авдаг болсон. Тэгэхээр өнөөдөр зөв бурууг олох гээд байх биш, улс орны эрх ашигтай холбоотой том асуудал дээр нэлээд бодож байж ярих хэрэгтэй юм шиг санагддаг. Улс төрийн асуудал гэж бий, ард түмний эрх ашиг гэж бас бий. Сонгуулийн асуудал гэж байна. Улс төрчдийн дураараа ярьдаг асуудал гэж байна. Ард түмний нэгдсэн эрх ашгийн үүднээс ярьдаг асуудал гэж байна.

С.Насанжаргал:-Гэрээнд яваандаа өөрчлөлт оруулах ёстой гэж ойлгож болох уу?

-Оюу толгой бол 21 дүгээр зууны Монголын хамгийн том бүтээн байгуулалт. Үүнтэй холбоотой ярих юм их бий гэж боддог. Жишээ нь, ханган нийлүүлэлт хийдэг Монголын олон компани бий. Гэхдээ тэд шууд Оюу толгойд нийлүүлдэггүй. Түүнийг нь авч Оюу толгойд нийлүүлдэг гадаадын маш олон компани байна гэдэг. Манайхан 30 хувиар үнэлээд өгөхөд нөгөөдүүл нь 70 хувиар үнэлээд цааш өгдөг. Ийм маягаар тэнд асар их зардал гаргаж байна. Ийм байж болохгүй. Оюу толгой зарим зүйлээ Францаас, махаа Хятадаас татдаг гэж ярьж байна.  Монголоос махаа ав л даа. Тэр Оюу толгойнхоо дэргэд мах боловсруулах хамгийн сайн үйлдвэр барь л даа. Бусад хүнс, элс хайрга бүх зүйлээ Монголоос ав л даа. Бид тэдгээрийг нь хийх ёстой гэж шаардах учиртай хэмээн би хувьдаа боддог. Усны асуудал байна. Хэдэн жил хаанаас нь ус аваад юу үлдээх гэж байгаа юм. Кластер гээд иж бүрдэл үлдэх ёстой. Олон сая малтай Монголд арьс шир боловсруулдаг сайн үйлдвэрүүд бий болсон байх ёстой. Тэр хавьд аялал жуулчлал, аж үйлдвэр гээд бүх зүйлийг бий болгоход Оюу толгой оролцох ёстой. Үүнийг та нар яагаад хийхгүй байна гэж ярих ёстой.

Б.Жаргалмаа: Та ёстой ёстой гээд яриад байна. Хэзээ ёстой бий болгох юм бэ?

-Ерөнхийлөгч шууд ороод ярихаас өмнө шат дамжлагууд олон байгаа. Өөр нэг болохгүй байгаа зүйл бол “Говьд бүтээн байгуулалт нь явагдаж, мөнгө нь гадаадад, хөрөнгө оруулагчид Лондонд, Монголын улс төрчид Улаанбаатарт байна. Ямар ч хэлхээ холбоогүй байна. Ерөөсөн гэрээг бүрэн уншиж үзээгүй, очиж үзээгүй улсууд цээжний төсөөллөөрөө ярьж байна. Яг очиж ажилчидтай нь уулзаад ярихад буруу мэдээлэлтэй байна гэдэг. Эрдэнэс Оюу толгойг хариуцдаг хүн нь асуудал оруулж ирээд танилцуулах эрх байна уу? Байхгүй.  Аль сайд хариуцах юм? Ганхуяг сайд хариуцаад Оюу толгойд гарч буй асуудлыг шууд Засгийн газарт, шаардлагатай бол Засгийн газар нь ҮАБЗ-д, нэг бол УИХ-д оруулж шийдүүлдэг байх ёстой шүү дээ. Гэтэл энд хий орон зай үүсчихсэн 3-4 газар суугаад телевизийн камерын өмнө мэдэгдэл хийгээд байгаа шүү дээ. Энэ сүлжээг л Засгийн газар бий болгож өгөх хэрэгтэй.

Ц.Цэрэндолгор: Олон нийтийн шүүмжлэлтэй ханддаг 34 хувийн оролцоон дээр та ямар байр суурьтай байдаг вэ?

-Намайг АН-ын дарга байхад 30 гаруй хүн оролцоод санал хурааж байсан. Ер нь төрийн өмчийн оролцоо хэрэгтэй юу гэдэг асуудлаар. Тэгэхэд ганцхан хүн төрийн өмчийн оролцоо хэрэгтэй гэж санал өгсөн байсан. Бусад нь хэрэггүй гэж байсан. Түүн шиг 34 хувийн оролцоог би хэрэггүй гэж боддог. Өнөөдөр Оюу толгойд 100 гутал нийлүүлэхэд 34 нь Монголын өр болж гарч байна. 10000 хуушуур нийлүүлэхэд 3400 нь Монголын өр болж байна. 100000 тонн бензин нийлүүлэхэд 34000 тонн нь Монголын өр болж байна. Өнөөдөр тэнд шахаж байгаа бүх юмны үнийн 34 хувь Монголд өр болж гарч байна. Энэ ямар хэрэг байна. Тэр 34 хувийн цаана Монголд ямар ашиг байна. Хөрөнгө оруулалт гэдэг бол хөрөнгө оруулагч эрсдэлээ тооцоод мөнгөө хийх ёстой. Тэд хөрөнгөө хийгээд ашиг олбол түүний нь тэдэн хувийг бид авъя гэх хэрэгтэй. Газрын тос гаргадаг Норвеги улс 78 хувийн татвар авдаг юм билээ. Оюу толгойн хамаг олж буй ашгийн нь 70 хувийг Монгол татаад авчихъя л даа. Тэр аюулгүй байдал, техник, технологио та нар хариуц гэл дээ. Заавал тэр рүү монголчууд толгойгоо хавчуулах ямар хэрэг байгаа юм бэ? Бид ашгаа авч байх ёстой. Манайхан ярьсаар байгаад тэр 34 хувийг оруулсан. Би УИХ-ын гишүүдээс “34 хувь өр болж байна гэх юм, тэгээд яагаад 51 болгох гээд байгаа юм бэ” гэж асуудаг. Төрийн хувь гэж байна. Тэр нь сайдын хувь болдог. Сайд тэр компани руу юм шахна. Тэгээд ард түмэнд юм очихгүй. Хэдэн дарга нарын халаас руу мөнгө нь орно. Татвараараа тооцоод, Сангийн яам, Засгийн газраараа шийдүүлээд явбал өөр хяналттай болно.

Хөрөнгө оруулалтын нэг доллар ч гэсэн Монголын баялаг болно. Төсвийн хөрөнгө оруулалт гээд ярьдаг, тэр бол аж ахуйн нэгжээс татвар аваад зүгээр өөр нэг газар цалин болгож өгч байгаа, эмнэлэг болгож барьж байгаа шүү дээ. Тэр төгрөг бол нэг халааснаас нөгөөд зүгээр орж байна. Гаднаас орж буй тэрбум доллар бол монголын баялаг дээр нэмж хөрөнгө болж байгаа юм. Тэгэхээр гадаадын хөрөнгө оруулалт бол Монголын хөгжлийг цааш авч явна. Гадаадын хөрөнгө оруулалтаа баахан хашгирч гаргачихаад улсынхаа нэр хүндээр бонд борлуулж мөнгө оруулж ирж байна. Энэ  бол өр. Оюу толгой тэд 6 тэрбум долларын хөрөнгө оруулаад ашиг олбол бид түүнээс нь авна. Харин 6 тэрбумаа олж авна уу, үгүй гэдэг тэдний л асуудал. Монголын ард түмэн тэдний өмнө нэг ч долларын хариуцлага хүлээхгүй байх ёстой.

Монголчууд Чили ингэдэг, Латин Америк ингэдэг, Европт ингэдэг, Арабид ингэдэг гэж ярьдаг. Тэр Арабидаа очоод л суу л даа. Арабид Монгол байхгүй шүү дээ. Айлаар аваад үзье. Манай хоёр хамар хашаанд хэн байдаг юм. Урд талд Хятад гэдэг том гүрэн байгаа. Хойд талд Орос гэдэг манай мөнхийн хөрш байгаа. Зүгээр хамар хашаа ч биш юм. Хашаанаасаа гараад гудамж байдаг. Манай улс гарахаараа хоёр айлынхаа хашаа руу ордог. Манайхан ер нь юу хийдэг билээ? Манайхан хэдэн малтай, жаахан тариа, төмс ногоо ургуулдаг, архи, ус, ундаа хийж байна. Өөр юу хийж байна? Хажуу айлаасаа хамаг өмсдөг хувцсаа, цагаан сарынхаа бүх бэлгийг авдаг биз дээ. Нөгөө нэг айлаасаа бензин тосоо гуйдаг биз дээ. Ийм л байршилтай. Эхлээд байгаа газраа, байршлаа олчих. Тэгсний дараа юу хийх вэ, яаж хөгжих вэ гэдгээ бод. ҮАБ-ын үзэл баримтлалд нэг улсын хөрөнгө оруулалт нийт орж буй хөрөнгийн гуравны нэгээс хэтэрч болохгүй гээд биччихсэн байгаа. 1990 оноос өмнө ЗХУ-тай манай хамаг худалдаа, 80-90 хувь нь тийш хийгдэж байсан. Одоо манай хамгийн том хөрөнгө оруулагч хэн бэ?, БНХАУ. Хамгийн том худалдан авагч хэн бэ? БНХАУ. Өмнө нь хойшоо тогоо хазайсан байсан бол одоо урагшаа хазайсан байна. Энэ тогоо чинь тулгын чулуун дээрээ тэнцвэртэй байх ёстой. Хоёр хөрш маань ч ойлгодог. Бид ийм үзэл баримтлалтай. Одоо нэг талын хөрөнгө оруулалт 50-60 хувьд хүрчээд байна. Тиймээс гуравдагч хөрөнгө оруулагч хэрэгтэй байна. Гуравдагч хөрөнгө оруулалт ихэсвэл хоёр хөршөөс оруулах хөрөнгө оруулалт нэмэгдэх болно. Би түрүүн Оюу толгойн асуудал бол улс орны эрх ашгийн асуудал, түүнээс биш сонгуулийн юм уу, сандал ширээний асуудал биш гэж хэлсний учир энэ. Би яагаад 51 хувийг буруу гэсэн юм гэвэл эхлээд шаардах юмаа л шаардах ёстой гэж үзсэн хэрэг. Эхлээд байгаль орчны асуудлаа, нэг ижил ажил хийж буй монгол, гадаад хүн хоёрт адил цалин өг гэж шаардъя. Манай олон мянган залуучууд тэнд ажиллахдаа цэрэгт байгаа мэт байхаа больё. Эрдэнэт, Ухаа худаг шиг тэр байр, цэцэрлэг, сургууль, эмнэлгийг нь байгуулаад өг. 3000 хүнтэй байсан сум өнөөдөр 14000 хүн амтай болчихлоо. Одоо тэнд та нар хөрөнгө оруул гэж бид шаардах ёстой. Гэтэл  бид 34 хувиа 51 хувь болго гэж шаардаж байна. 100 хоньтой хүн дээр нэг өдөр Засаг дарга чинь давхиж ирээд 34 хонио надад өгнө хөө гэвэл юу гэх вэ? Арван жилээр гэрээ байгуулснаа маргааш нь 50-ийг нь авахаар ирнэ гээд бод. Зүгээр 100 айлын орон сууцны байшин барьдаг компаниас  Засаг дарга ирээд 34 айлынхыг нь авна гэвэл үлдсэн 66 сууцаа арай илүү өндөр үнээр зарахыг л бодно. Монгол Оюу толгойн 34 хувийг авна гээд буй хүмүүс бол манай нүүдлийн шувуу шиг ирээд буцдаг улс төрийн сонирхолтой сайд дарга нар л байгаа шүү дээ. Тэдний өөдөөс дэлхийн хамгийн нарийн том гэрээнүүд дээр ажиллачихсан хүмүүс сууж байгаа. Тэд “Монгол 34 хувиа авна гэж байгаа юм уу, тэгвэл энэ тал дээр нь зардлаа нэмчихье” гээд бүх зардлаа оруулаад авчихна. Тэдэнтэй хэн ч өрсөлдөхгүй. 34 хувийг 50 хувь болгоно гэхээр дээрэм хийх гэж байна гээд байгаа. Ингэж нэрээ хугалахын оронд  татвараа нэмэх, байгаль орчин, хүмүүс, зам барилга, бүтээгдэхүүн нийлүүлдэг асуудлаа тавих ёстой байхгүй юу. Яг хэрэг дээрээ 34-ийг 50 болгох асуудлыг анхны хөрөнгө оруулалтаа нөхсөний дараа гээд манайхан ч яриад байгаа шүү дээ. Энэ чинь 6 жилийн дараа дараа ярих асуудал. Өөрөөр хэлбэл дараачийн УИХ-ын ярих асуудал. Заавал өнөөдөр дээрэмчин, итгэлгүйгээрээ дуудуулж нэр төрөө унагах хэрэг юу байна. Монголын нэр хугарснаас миний яс хугарах ёстой гэж боддог. Тавих ёстой асуудлаа шат дараатай тавиад явъя л даа. Гэрээ байгуулаад жил болоогүй байхад бид 3 асуудлаа шийдүүлээд авсан. Дараалалтай зөв яривал миний ярьсан олон асуудлыг шийдвэрлэж болно. Хөрөнгө оруулагчид гарч гүйгээд “Монголчууд чинь татвараа авъя гэж байна. Нөгөө говийн усныхаа асуудлыг ярьж байна. Ханган нийлүүлэлтийн үнэ өсгөөд байгааг боль гэж байна” гэхэд гадныхан “Монголчууд шударга л шаардлага тавьж байна шүү дээ” гэнэ. Бидний айхтар хашгарсны дүнд монголоос сар бүхэн 120 сая доллар гарч явж байна. Тийм учраас танай телевиз ажилтнуудынхаа цалинг нэмж чадахгүй байна. Над руу далан хүнтэй компанийн захирал утасдаад өнөөдөр ажилчдынхаа 50 хувийг хална гэж ярьж байна. Ямар ч  хөрөнгө оруулаад нэмэр алга гэж байна. Тэр Оюу толгойн хөрөнгө оруулалтыг дагаад хэдэн зуугаараа хөрөнгө оруулж байгаа шүү дээ. Энэ бүхнийг хөөгөөд гаргалаа.

Стратегийн асуудлаар хууль гаргана гэсэн. Санаа нь зөв. Гаргасан хууль нь буруу. 80 сая доллараас дээш хөрөнгө оруулалтыг төр авч үздэг, хянадаг болно гэхээр хэн нааш зүглэх юм. Монгол нэг жаахан чөмөгжмөөр байна. Газрын тосоо өөрсдөө боловсруулдаг, жаахан ч гэсэн хоёр талтайгаа ярьдаг түвшинд очъё л доо. Өнөөдөр монголын нэг хүнд хятадын 4800 хүн, оросын 480 хүн ногдож байна. Газар нутгаар нь аваад үзвэл оросын хашааны газар монголынхоос 11 дахин том, хятадынх 6.1 дахин том хашаатай байна. Дээр нь далайд гарцгүй, аль нэгийг нь туулж л гарна. Тэгвэл төмөр замынхаа асуудлыг ярья л даа. Эрчим хүчнийхээ асуудлыг ярья л даа. Бас гурав дахь хөрөнгө оруулалтын асуудлыг ярих ёстой. Магадгүй олон охинтой айл Оюу толгой гэдэг охиноо буруу айлд өгчихсөн байж болох. Охин нэгэнт хүний авгай болчихсон бол түүний алдааг засах ямар ч боломжгүй. Тэгэхээр бид дараачийн охид дээрээ алдахаа л больё л доо. Нэг юмаараа дахин дахин оролдохоор монголчууд хэлснээсээ буцдаг улс гээд Монголынхоо нэрийг унагаад байна.

Өнөөдрийн манай улс төрийн соёлд би маш их дургүй байгаа. Юм л болбол та нарыг дуудаад хэвлэлийн бага хурал хийдэг. Хийж буй ажил нь л тэр. Монгол гэдэг айлыг аваад үз. Ямар их хэрүүлтэй  байна вэ?

С.Насанжаргал:-Асуудал үүсэхээр улс төрчид яриад байх юм. Нөгөө мэддэг мэргэжлийн хүмүүс маань хаана байна вэ? Улс төрчдийн сүрд дарагдаад байна уу?

-Энэ байдлыг өөрчлөх хэрэгтэй. Ерөнхий сайд байхдаа бараг долоо хоног бүр л телевизээр ярилцлага өгдөг байсан. Харин Ерөнхийлөгч болоод ноднин цагаан сарын үеэр нэг блиц ярилцлага өгсөн. Одоо та нартай яриад сууж байна. Үнэндээ бол Ерөнхийлөгч гээд өдөр бүр телевизээр гараад бүх асуудал руу ороод байх албагүй. Миний хувьд “Засаг нь хийдэг ажлаа хий, сайд нь хийдэг ажлаа хий. Хариуцсан ажлаа хариуцсан шиг явъя.  Өдөр тутам хийдэг ажлаа тайлагнаад телевизийн реклам шиг уралдаж гараад байх больё” гэсэн зарчим баримталдаг.

Э.Дагиймаа:-Түрүүн ярьсан 34 хувь бол ард түмний биш улс төрчдийн хувь болж харагдаад байгаа юм. Яагаад гэвэл нэг нам ялахаараа тэр 34 хувьтай л ноцолдоод байгаа юм. Оюу толгой компанид тавьж буй зөвлөхүүдийг харсан ч улс төрчид байдаг. Тэгэхээр яаж Оюу толгойд гарсан шиг алдааг дараагийн Таван толгой шиг газар гаргахгүй байх вэ?

-Чилийн Уул уурхайн сайд надтай уулзаж бид дөрвөн цаг ярьсан. Бид нэг иймэрхүү байгаа, ер нь өөрчилнө гэж бодож байгаа гэж хэлсэн. Тэр “Танайх анхны алдаагаа л засах гэж битгий оролдоорой. Хоёр дахиасаа зас, хуулиа сайжруул. Анхныхыгаа засах гэвэл бүх нэр төрөө алддаг” гэж хэлсэн.  Та нар бод. Тэр Оюу толгойн хөрөнгө оруулагчид үйлдвэрээ хаагаад л гараад яваг. Хэн орж ирэх вэ? Сурснаараа хоёр хажуугийн улсууд л орж ирж ноолно доо. Ноднин тусгаар тогтнолын 100 жилийн ой тэмдэглэх үед анхны ерөнхий сайд, төрийн тэргүүн юу бодож байсныг уншиж байсан. Ерөөсөө тусгаар тогтнолоо зарлаад л гадагшаа есөн улс руу биднийг дэмжээч, худалдаа наймаа хийе, бидэнтэй харилцаач гэж ярьж ярьж байсан юм байна лээ. Тэгэхээр бидний энэ бие даасан байдал гэдэг чинь бас их эмзэг байдаг юм. Үүнийг бид эдийн засгийн аргаар нь бий болгох хэрэгтэй. Үүний төлөө л бид явах ёстой.

Б.Жаргалмаа: Та монголчууд хашаан дотроо хэрүүл зодоонтой байна гэлээ. Аав нь эзгүй байгаад тийм байгаа юм болов уу, яагаад байгаа юм бол?

-Ер нь аавын хийдэг ажил хуулиар тодорхой заагдсан байдаг. Тэр дагуу л хийх ёстой ажлаа хийж л байгаа. Сая бонд гээд л ярилаа. Нэг бол он гаргаад, эсвэл төслүүдээ боловсруулж байгаад бондоо гаргах байсан. Ингэж эрт өр тавих хэрэг байгаа юм уу гэхчлэн ярьж байгаа. Сайн талаас нь ярьж буй улсууд ч бий. Бид голдуу нэг талаас нь, сайн талаас нь ярьж байгаад хийдэг. Үр дүн нь дандаа муу гардаг. Тэгэхээр аавын үүрэг бол харуулын цэрэг. Би өөрийгөө харуулын цэрэг л гэж боддог. Энэ улсад хүний эрх зөрччих вий, энд ийм авлига байх вий, Монгол Улсын нэр хүнд унах вий гэж харж тэрийг нь хэлж суудаг. Бонд зараад мөнгөө цацаад эхэлсэн бол яах вэ? Бондын мөнгө орж ирэхээс хоёр өдрийн өмнө ҮАБЗ-ийг хуралдуулж, шийдвэр гаргаад яг мөнгө орж ирсэн өдөр ард түмэндээ танилцуулсан. Тэрний гол санаа бол орж ирсэн мөнгөө нэг төсөл рүү хийгээд шатвал яах вэ, тэгэхээр нэг төсөлд хөрөнгө оруулахдаа нийт хөрөнгө оруулалтын гуравны нэгээс илүү мөнгө хийж болохгүй шүү, бондын мөнгөнөөс нэг төгрөг оруулахад дээр нь хоёр төгрөг хөрөнгө оруулагчаас ол гэсэн байгаа. Уг нь бонд гэж хөөцөлдсөнөөс хөрөнгө оруулалтынхаа орчинг сайжруулаад байсан бол Монгол Улс ямар ч эрсдэлгүй байх юм. Таван жилийн дараа бид 500 сая доллараа төлнө, арван жилийн дараа тэрбум доллараа төлнө. Ирэх жилээс 3.5 тэрбумаа нэмж гаргах гээд байгаа. Ингэхээр зөндөө их өр бий болно. Улсынхаа нэр хүндээр, тусгаар тогтнолоороо дэнчин тавьж авч байгаа мөнгө шүү дээ. Гэхдээ зөв юманд зарж чадвал нөгөө инфляци чинь багасна, эдийн засаг чинь тэлнэ. Яг үнэндээ ашигтай юманд зарж чадах уу, ашигтай гэдэг шалгуурыг хэн тавих вэ? УИХ дээр шийд, ҮАБЗ-ийн зөвлөмжөөр засаг дээрээ ярьсан зүйлээ бичгээр УИХ –ын дарга руу явуул, үгүй бол УИХ дээр бүтэц байгуул гээд баахан даалгавар өгсөн. Одоо энэ УИХ завсарлахаасаа өмнө хууль гаргах ёстой. Бонд гаргаагүй улс орон ховор, ер нь ихэнх нь гаргаж байгаа. Манай орны нэр хүнд гайгүй байгаа нь харагдаж байгаа. Олон янзаар улс төрчид унагасан л даа. Сая бонд гаргах үеэр ч унагасан. Бондын хүү эхлээд  арай бага байсан ч яг мөнгө нь орж ирэх үеэр өссөн байна лээ.

Ц.Цэрэндолгор: -Бондыг хавар гаргах байсан гэж ярьж байгаа.

-Хаврын улирал гарахыг хүлээнэ гэхээр дэлхийн санхүүгийн нөхцөл, Монголын нэр хүнд юу ч болоо билээ. Засаг төрийнх нь байдал яагаа ч билээ. Засагт хамтарч байгаа хоёр намын нэг нь гарлаа гэж дуугарахад л бондын хүүд өөрчлөлт орж бай­гаа шүү дээ. Өмнө нь монгол­чууд хэдэн аж ахуйн нэгжээсээ Сан­гийн яаман дээр мөнгө цуг­луулаад түүний­гээ тойрч хэ­рэлддэг байсан. Тэгвэл өнөөдөр улсынхаа нэр хүндээр дэнчиндэж өр тавилаа. Тиймээс хариуцлага нэмэгдэж байна. Одоо "Засгаас гарлаа, орлоо, Оюу толгой ийм тийм байна" гэж  ярих тоолонд бондын хүү арван сая ам.доллараар нэмэгдэнэ. Тэгэхээр хариуцлагатай байя. Улс төр­чид, хэвлэлийнхэн аль аль нь хариуцлагатай байя. Хэлэх гэж байгаа нэг үгээ бодож хэл. Нэг товч хийж үзээгүй улстөрчид өнөөдөр ганц мэдэгдэл хийгээд 120 сая  төгрөгийн хөрөнгө оруулалтыг хөөгөөд гаргачихаж байна шүү дээ. Монголд яагаад инфляци хөөрөгдөөд байгаа юм бэ. Гад­наас орж ирдэг хөрөнгө оруулалт багассаных шүү дээ. Монгол­чууд хэдэн бор төгрөгөө дотроо эргэлдүүлээд сууж байгаа учраас үнэ хөөрөгдөж байна.

Б.Жаргалмаа:-Улс төрийн соёлын тухай та  яриад өнгөрлөө.  Парла­мент дахь тэнцвэртэй байд­лын тухай, улс төрчдийн ёс зүйн талаар юу хэлэхийг хүсч байна?

-Хуулийг нь чангалж өгөх ёстой. Нэг зовлон бий. УИХ-ын гишүүд өөрийн сахилга бат, ёс зүйтэй холбогдолтой заалт оруулахдаа хойрго шүү дээ. УИХ-ын гишүүн гэмт хэрэгт холбогдвол яах вэ гэсэнтэй холбоотой өмнө нь хуульд байсан заалт Үндсэн хууль зөрчсөн гээд хасагдсан. Уг нь асуудал тавигдахад л тэр УИХ-ын гишүүн явах ёстой. Би хувьдаа тийм л соёлтой. Та нар бүгд мэднэ дээ. Би дээрээ 7 ахтай, айлын найм дахь хүүхэд. Хэрвээ манай гэрт хэрэгждэг тэр ёс заншил, журмыг аав, ээж хүүхэд тус бүрээр нь хэрэгжүүлдэг байсан бол хамгийн багаараа би л хохирох байсан болов уу. Багаасаа бүх юм ижил тэгш, алдаа гаргасан ч шийтгэл нь тэгш ногддог ийм л амьдралд орсон.  1994 онд Элбэгдорж хууль зөрчсөн байна гээд асуудал тавьж байсан. Тэгэхэд би УИХ –ын гишүүн байсан. Бичиг нь ирмэгц тэр өдрөө УИХ-ын дарга Н.Багабандид “Намайг хуулийн байгууллагаас шалгаж асууна гэсэн тул миний бүрэн эрхийг чөлөөлж өгнө үү” хэмээн өргөдлөө өгсөн. УИХ-ын МАХН-ын гишүүд олонх байсан, үдээс хойш цуглаад маш их баяртайгаар намайг чөлөөлөөд явуулсан. Одоо бодоход ингэсэн гишүүн ганц би байсан. Маргааш нь Аюулгүй байдлын газар байцаагдаад нөгөөдөр нь шүүх рүү 4,6 жилийн ял сонсоод явж байсан. Шүүх дээр би 30 минут үг хэлээд нэр төрөө цагаатгаад гарч ирсэн. Зүгээр л эдийн засгийн аргаар эрхшээлдээ оруулах гэж байна гэсэн үг цуглаан дээр хэлсэн шүү дээ. Ямар ч том дарга бай хуулийн байгууллага дуудах юм бол хувцсаа өмсөөд зангиагаа зүүгээд л оч. Би ийм л зарчим баримталдаг. Очихгүй гээд л тойрсон харуулаа нэмэгдүүлээд зугтаад байвал хуулийн байгууллага араас чинь очно. Хуульд араас нь очно гээд биччихсэн байгаа.

Өндөр албан тушаалд ажиллаж байгаа хүмүүс зөв соёлыг төлөвшүүлэхийн төлөө явах хэрэгтэй. Хэвлэл, мэдээлэл, олон нийт үүн дээр чухал үүрэг гүйцэтгэх ёстой гэж боддог.

С.Насанжаргал:-Одоо таны ёстой гэж ярьж буй зүйлүүд УИХ, Засгийн газраар дамжихаас өөр аргагүй тогтолцоо явж байгаа. Одоогийн УИХ, Засгийн газартай та хэр хамтарч ажиллаж байгаа вэ? Та олон хууль санаачилж оруулдаг. Зарим хууль хэтэрхий удаад байгаа юм шиг санагддаг. Ашигт малтмалын хууль хоёр дахь жилдээ зогсонги байна.

-Ашигт малтмалын хууль дээр надад хүнд сонголт байсан. Одоо бас ч гэж харьцангуй тайван байна. Намайг Ерөнхий сайд байхад хаа сайгүй жагсаал цуглаан хийж, зам хаадаг байсан. Газар нутгийн 46 хувь нь гадны хүмүүсийн мэдэлд шилжчихлээ гээд л. Бодсоор байгаад эрс шийдэмгий шийд гаргахгүй бол болохгүй юм гэж үзээд хайгуулын лиценз олгохыг зогсооё гэж бодсон. Тэгээд Аюулгүйн зөвлөлийн гишүүдтэйгээ ярилцаад бөөн юм болж байж зогсоох хууль гаргасан. 3 удаа хугацааг сунгаж энэ хуулийг гаргаад байна. Уг нь хамгийн сүүлд Ашигт малтмалын хуулийг гараад хэрэгжиж эхэлтэл лиценз олгохгүй байхаар төсөл оруулсан. Тэгтэл энэ оны 12 дугаар сарын 31 хүртэл гэж хууль гарсан. Өнөөдөр ахиад Ашигт малтмалын хуулийг гараад хэрэгжиж эхэлтэл гээд хуулийн төсөлд гарын үсэг зураад оруулж байгаа. Ер нь бид өмнө нь хангалттай тараасан. Одоо түүнийхээ учрыг олох хэрэгтэй. Хамгийн гол нь баригдаж байгаа бүтээн байгуулалтыг нураах гэж биш ашигт малтмалын лиценз нэртэй хуудас цаасаар өөр хоорондоо мөнгө хийгээд байгаа тэр албан тушаалтнуудтай тэмцэж, түүгээр дамжин монголын хөрөнгө гадны хүний гарт ороод байгааг зогсоох ёстой. Ямар ч хөрөнгө оруулалт алга. Ямар ажлын байр алга. Гэтэл бид бодлоготойгоор мөнгө гаргаад эргүүлэн худалдаж авч байна. Ашигт малтмалын хууль их том юм билээ. Газрын хэвлийн тухай хууль гэхчлэн хэд хэдэн хуулийг хамарсан багц хууль юм. Одоо түүн дээр ажилласаар байгаа. Ажлын хэсэг ерөнхийдөө 3-4 хуулийн төсөл оруулж ирж байгаа. Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын вэбсайт дээр тавьчихсан байгаа, хүмүүс нэг сар хэлэлцэг. Хүмүүсийн саналыг аваад дахиж ярилцъя гэж байгаа. Хамгийн гол анхдагч эрхийг нь ард түмэнд өгье. Тухайн аймаг, сумын ард иргэд үгүй гэж хэлсэн бол тэр хайгуул зогсдог байх ёстой. Бүр ямар нэг үйл ажиллагаа явахгүй байх ёстой. Дээрээс нь хайгуул хийх гэж буй улсууд яаж ашиглах, тэр сум, аймаг, улсад ямар ашигтай байхыг, байгаль орчинд нь ямар хор хохиролтойг төлөвлөж танилцуулсан байхаар хуулийн төсөлд оруулж өгч байгаа.

Э.Дагиймаа:-Хэвлэлийн эрх чөлөөний тухай хууль Төрийн байгуулалтын байнгын хороогоор хэлэлцэгдээд уналаа. Шалтгаан нь 8.1 гээд таны санаачилсан хэсэг. Та сэтгүүлч хүний хувьд энэ хууль дээр хэр анхаарал тавьж байна?

-Маш их анхаарал тавьсан. Ганцхан зарчим барьж байгаа. Аль болох тэр хэвлэлийн эрх чөлөөг бүх талаас нь баталгаажуулж өгье. Мөн сэтгүүлчидтэй холбоотой гүтгэсэн, нэр төр гутаасан гэсэн Эрүүгийн хуульд байдаг 2 заалтыг хүчингүй болгож байгаа. Гэхдээ сэтгүүлчид дураараа дургих уу гэвэл тийм юм байхгүй. Хэвлэл, мэдээллийн байгууллага бүхэн өөрийн ёс зүйн дүрэмтэй, асуудал гарвал эргээд залруулдаг, залруулахгүй бол сэтгүүлчдийн зөвлөл дээр яригдаж засагддаг байх ёстой. Сэтгүүлчид заавал эрүү үүсгэж, шоронд явуулах шаардлагагүй. Бусад улс оронд ингээд л зохицуулчихсан юм билээ. Сэтгүүлчид энэ нь бидний эрх чөлөөнд халдаж байна гэвэл бид хүлээж авъя л гэж байгаа. Төр эрхийг нь өгсөн шиг өгөөд үзэх хэрэгтэй. Төр эрхийг амархан хураадаг шүү дээ. Би энэ хуулийн төслийг буцсан гэж ойлгохгүй байна. Ганц хоёр заалтыг янзлаад эргээд оруулах байх гэж бодож байна.

Ц.Алтанцэцэг:-Хариуцлагатай уул уурхай гэж яриад байгаа. Манай УИХ-ын гишүүд, сайд дарга нар Австрали, Канад, Чили, АНУ гээд олон оронд хариуцлагатай уул уурхайн туршлага судлахаар явцгаасан. Тэр хариуцлагатай уул уурхайтай газар бол улс орноо хөгжүүлчихдэг юм билээ. Хамгийн түрүүнд нутгийн иргэдтэй гэрээ хийгээд орон нутгийг нь хот болгоод хүн амын тодорхой хувийг ажилд аваад бүх асуудлыг нь шийдээд өгдөг юм байна. Гэтэл нөгөө яваад байсан УИХ-ын гишүүд маань “Нутаггүй, усгүй монгол” гээд цуврал нэвтрүүлгүүд яваад байхад юу хийж байна?

-Үнэхээр том компани ороод ирсэн юм бол хэдэн жилийн дараа ярилцах асуудлаар  үргээж байхын оронд яг саяын дээр дурдсан зүйлээр ярилцах ёстой. Ханбогд сумтайгаа яриагаа олохгүй бол ямар том компани байх билээ дээ. Эхлээд Ханбогд сумтай, дараа нь Цогтцөций сумтай, тэгээд монголын нийгэмтэй хэл амаа ололц л доо. Тэр говьд хэдэн мянган мод тарь. Заавал тэр жижигхэн голыг нь ухах хэрэггүй шүү дээ. Ашиглаж буй усаа эргүүлэн 98 хувь ашиглаад ажиллаж болно. Бусад газар тэгээд л ажиллаж байна шүү дээ. Үүнийг л хариуцлагатай уул уурхай гэж байна. Монголын төр мэдэх юм байхгүй. Тэр лүүгээ сэтгүүлчдийг ч, төрийн улсуудыг ч оруулдаггүй. Наадахиа нээ, Монгол хариуцлагатай уул уурхайн гэрээнд нэгдэж орсон, та нар энэ гэрээг хэрэгжүүлэх ёстой гээд шаардлага тавиад сууж байх ёстой. Тэр явж буй замаа хар зам, төмөр зам болго гээ л сууж байх учиртай. Өнөөдөр ярих юмаа жагсааж байгаад УИХ дээр ярья. Би бүр УИХ-ын дарга, Ерөнхий сайд нарт “УИХ дээр авчирч сонс” гэж хэлсэн шүү дээ. Зөвлөл, зөвлөлийн дарга гэж байгаа. Тэр улсууд Оюу толгой Рио Тинтогийн чухал төсөл юм бол холбогдох хүмүүсийг нь урь. Манай хүмүүс ингэж уурлаад байна, ахмадууд ингэж яриад байна гээд бүгдийг суулгаж байгаад хоёр гурван өдөр ярилцъя л даа. Заримдаа хааж байгаад, заримдаа нээж байгаад ярья, ойлгоно. Зургаан тэрбум доллар хийсэн, үнэхээр дэлхийд гуравдугаарт орох төсөл юм бол тэр улсууд яагаад бидний зовлонг ойлгохгүй гэж. 

Б.Жаргалмаа: Саяхан хойд аавдаа зодуулсан долоон настай хүүхдийн тухай яригдсан. Таныг авчихаасай гэж бодож байсан, сонссон биз дээ? Монгол хүний үнэлэмжийн талаар яримаар байна.

-Сонссон. Манайх 21 хүүхэдтэй, өөрийн 4-ийг нэмэхээр 25 хүүхэдтэй. Бид тэдгээр хүүхдүүдтэй 7-8 жил хамт явж байна. Яагаад тийм олон хүүхэд авсан гэвэл өөрөө олон хүүхэдтэй айлын хүүхэд болохоор тэр. Олон хүүхэдтэй больё гэж бодсон. Манай хоёр дахь хүүхэд 1989 онд, гурав дахь хүүхэд 1999 онд төрсөн. 10 жилийн завсар үүссэн байгаа биз. Энэ хооронд хувьсгал хийж яваад зав гараагүй. Гэнэт санасан чинь нэлээд хөгширчээ. За олон хүүхэд гаргах боломж ч алга. Ерөөсөө хүүхэд өргөж авъя гэж шийдсэн. Олон газраар орсон, өргөж авахад ч хэцүү байсан. Тэгээд асрахын нэг ангийг авсан. 30 гаруй хүүхэдтэй байсан. Асрахыг бүрэн тохижуулж өгсөн. Хүүхдүүд маань асрахынхаа сургуульд явахад нөхцөл хүнд байсан. Иймээс өөр дээрээ авсан. Аав ээжтэй нь холбоо барьж уулзахад зарим нь ядарсан, орон гэргүй хүмүүс байлаа. Тэд хэрвээ хашаа гэр аваад өгвөл хүүхдээ өөр дээрээ авмаар байна гэсэн. 9 айлыг хашаа гэртэй болгож, хүүхдийг нь буцааж өгсөн. Тэгсээр байгаад үнэхээр аав ээж нь шоронд орсон, гудамжинд гарчихсан авах ямар ч боломжгүй хүмүүсийн хүүхдүүд бидэнд үлдсэн. Хоёр жилийн өмнө дахиад 2 хүүхэд өргөж авсан. Одоо бага нь 6, том 12 настай. Хүүхдээ буцааж авсан аав, ээж нар бидэнтэй байнга холбоотой байдаг. Эхлээд бужигнасан ямар хэцүү байгаа бол гэж бодогддог байх. Хүүхдүүддээ нэр өгөөд тогтоогоод харахад надад ямар ч дарамт байхгүй. Нэг компани ирээд сүү өгөх зэргээр дэм үзүүлдэг. Тэр долоон настай хүүхдийг асуусан, эмээ нь авсан байна лээ. Монголчуудын аятайхан амьдраад явж буй нэг хэсэг нь наад зах нь хоёр хүүхэд аваад явахад болох л байх гэж боддог. Нэг удаа эргэх, хандив өргөх бол юу ч биш.

Б.Жаргалмаа: Хүүхдүүдийнхээ нэрийг хэл дээ

-11 охин, 20 банди байна. Би хүүхдүүддээ өөрийнхөөрөө нэр өгчихсөн түүгээрээ дууддаг. Нэг зүйлийг хэлэхэд бид, ялангуяа манай гэр бүлийн хүн энэ талаараа нэг их ярьдаггүй. Сая ам халаад жаахан ярьчихлаа. Бид хүнд тус л хүргэж байгаа юм. Тэрнээс яриад байх дургүй. Шаардаад байхаар нь би саяхан твитер дээрээ гутлынх нь зургийг тавьсан. Хүмүүс гайхдаг юм. Хорин хэдэн хүүхэд ирээд гутлаа тайлахад дөчин хэдэн гутал ярайгаад “Пүүх ямар олон юм” гэцгээдэг.

Ц.Цэрэндолгор: Хүүхэд үрчлэхэд эргээд хүүхдийн эрхийн асуудал хөндөгддөг. ОХУ-д хүүхэд үрчлүүлэхгүй байх асуудал яригдаж байна.

-Оросуудын хувьд хоёр асуудал гараад л тэгсэн. Бид ч гадагшаа хүүхдээ үрчлүүлмээргүй байгаа юм. Манай гайгүй амьдралтай хүмүүс хурдны үнэтэй морьд аваад байх юм. Уг нь нэг анги дааж аваад 20 нас, бүр гэр бүлтэй болтол нь хариуцаж болно. Энэ бол аз жаргал шүү дээ. Орой ирээд л тэр тавын шүд уналаа, энэ гахай хавдар туссан байна, өнөөдөр тэр муу дүн авлаа, өчигдөр тэр эмнэлэгт хэвтсэн гээд л. Иймэрхүү яриа байнга өрнөнө шүү дээ.  Зовлонтой амьдралтай байсан хүүхдүүд багаасаа суурь өвчтэй байдаг. Эмчлүүлсээр байгаад сайхан болдог юм.

Э.Дагиймаа: Та Есүгэний өдөр гээд сайхан өдөр бий болгосон. Ер нь ард түмний өдөр гэж байдаггүй. Дандаа л дарга тунхагласан баяр байдаг. Есүгэний өдрийг хүний үнэлэмжийн өдөр гэж ойлгодог. “Иргэний танхим”-д хурал болоход Ичинхорлоо хуульч “Оюу толгой компанид эндсэн хүүхдийн үнэлэмж бол 360 сая төгрөг юм байна” гээд үнэлгээ гаргаад байна лээ. Та энэ үнэлэмжийн талаар юу боддог вэ?

-Ер нь хүний амь, хүнд учруулсан хор хохирол үнэлэгдэх ёстой. Тэрийг төрийн байгууллага нь төлдөг байх ёстой. Өнөөдөр нэг аж ахуйн нэгж хохироод, аав, ээж нь хүүхдээ алдан хагацал үзээд л өнгөрч байна. Гэтэл яг стандарт мөрдүүлдэг төрийн байгууллагын хийж буй ажил алга. Төр эхлээд өөрийгөө засах ёстой. Манайд буруу хандлага байдаг. Юм хийж буй хүмүүс рүү дайраад л, өмч хөрөнгөд нь халдаад л. Төр дэмжих л үүрэгтэй шүү дээ.

Эргүүлээд гэр бүлийн сэдэв рүү оръё. Хүн ямар үед аз жаргалтай байх вэ? Эхлээд хүүхэд­тэй болох нь аз жаргал. Дараа нь тодорхой хэмжээний орлоготой байх хэрэгтэй. Тийм учраас хүүхдийн мөнгийг бий болгож байна. Цалинтай оюутан хариуцлагатай байна гэдэг үүднээс оюутны цалинг бий болголоо. Манай улс их дээд боловсролд төсвийнхөө 9-хөн хувийг зарцуулдаг. Европт 80, АНУ-д 47 хувьтай байдаг. Сая ахмадуудын асуудлыг аятайхан шийдчихлээ. 1990 оноос ажилласан жил нь тасарсан хүмүүсийн асуудлыг шийдэж, нийгмийн даатгалыг нөхөн тооцдог боллоо. Хүүхэд нь мөнгөтэй, оюутан нь цалинтай, ахмад нь тэтгэвэртэй. Гай таараад хүүхэд нь хэрэгт холбогдвол тэр нь шударгаар шийдэгдчихдэг, заавал нэг орон шоронд оруулаад байхгүйгээр. Ийм л шударга нийгмийг бүтээхийн төлөө бид ажиллаж байна.   Аливаа гэм буруутныг Ерөнхийлөгч, эсвэл хэн нэгэн дарга шоронд хийгээд байгаа юм биш. Зүгээр л хуульд тэгнэ гээд биччихсэн байгаа юм. Авлига, албан тушаалын гэмт хэрэг дээр хатуухан үзье. Харин санамсаргүй үйлдсэн гэмт хэргийг эвлэрүүлээд шийдчихдэг байя. Ядуу хүний ч бай, баячууд, дарга нарын хүүхэд бай ч гэм хийсэн бол адилхан шийтгүүлдэг, хуулийн өмнө адил байдаг тийм зарчим бий болгоод өгье. Энэ л ажлыг хийх гэж бид гарч ирсэн юм.

Ц.Цэрэндолгор:-Ирэх зургадугаар сард монголчууд бид Ерөнхийлөгчөө сонгоно. Ерөнхийлөгчийн сонгуулийн тухай хуулийг сая баталлаа. Та сонгуульд нэр дэвших үү?

-Би цэргийн алба хааж байгаа хүн гэж өөрийгөө боддог. Тэгэхээр нэг талаар сургуулийн сурагчтай адил. Хичээлийн даалгавраа сайн хийгээд явах ёстой. Түүнээс биш сонгууль хэзээ болох бол, түүнд  дэвших үү, үгүй юу гэдгээ цаг хугацаанд нь шийдэх байх. Надад дүн тавьдаг дарга нар бол ард түмэн. Ерөнхийлөгч болоод хийе гэвэл ажил зөндөө байна. Нөгөө талаар жирийн иргэн байгаад гэр бүл, байгаль орчинд тус хүргэх ажил ч их байна. Зүгээр л хийх ёстой ажлаа сайн хийх нь чухал байна. Ард иргэдэд тулгамдаж буй зүйл олон байна. Төмөр зам салбайгаад уналаа. Төмөр замаасаа болж Монголын эдийн засаг нурах гээд байна. Улаанбаатар хотод цахилгаан станц барилаа гэхэд нүүрсээ яаж оруулж ирэх нь асуудал болчихсон байна. ОХУ-д галт тэрэгний дундаж хурд 67 км цаг. Гэтэл манайд  37 км цаг байна. Бидний ахмад үе их зүйл хийжээ. Гэтэл одоо  тэр бүх зүйлийн эдэлгээ, цаг хугацаа нь дуусч байна.  Сууриар нь өөрчлөх цаг болчихжээ. Монголчууд бүтээн байгуулалт хийх гэхээрээ өр тавиад байна. Тэгэхээр бусадтай  хамтраад нэг ам.долларыг ч болтугай өсгөөд цаашаа явах юмсан гэж бодож байна.

Ц.Алтанцэцэг:-Та Ерөнхийлөгч болсны дараах анхны шинэ оныг архигүйгээр тэмдэглэн өнгөрүүлье гээд сүү өргөж  байлаа. Энэ уриалга нэлээд үр дүнгээ өгсөн шинжтэй харагдаж байна.

-Айл гэрийн өрхийн тэргүүн гэр бүлийн гишүүн  ард иргэдээсээ гарч байгаа сайн саналыг хэрэгжүүлэхэд туслах үүрэгтэй. Үнэндээ архитай холбоотой зүйл миний амлалтад байгаагүй.  Энэ талаар хууль, зарлиг гаргасан юм байхгүй. Зүгээр л бид ярьж байгаад архи гэдэг юм үнэхээр хэтэрлээ, энэ буруу соёл боллоо. Айлд очиход архиар дайлдаг, архиар бэлэг барьж байна. Үүнийг өөрчилье гэсэн үүд­нээс уриалга гаргасан. Эхэндээ хүмүүс жаахан жиг жуг гэж байгаад сүүлдээ хурим найраа архи­гүй хийдэг болжээ. Ингэсэн чинь хүлээн авалтын зардал хоёр дахин хэм­нэгдсэн гэнэ лээ.  Хүлээн авалтын цаг ч тавин хувиар богиноссон гэсэн.  Архи уугаад согтоод  шүлсээ гоожуулаад сунжраад суухаа больсон. Хоол, ундаагаа идэж уугаад баярын бичгээ солилцоод гараад явдаг болсон байхгүй юу. Архинаас хамгийн их хохирдог хүмүүс эмэгтэйчүүд, хүүхдүүд. Тиймээс санаа зовоосон бүх зүйлийг сайн судалж байгаад хууль болгохоор ажиллаж байна.

-Энэ жил он солигдох мөчид та яах вэ?

-Сүүгээ л барьж мэндчилгээ дэв­шүүлнэ. Энэ завшааныг ашиглаад нийт телевиз үзэгч, радио сонсогчдодоо баярлалаа гэж хэлмээр байна. Өнөөдөр сэтгэл өвдөж,  санаа зовсон зүйл та бүхэнд байсан байх. Энэ үед нь та бүхэнтэй хамт байж, бие биедээ сэтгэлийн дэм өглөө. Ер нь Монголын ирээдүй аятайхан харагдаж байгаа, сайхан болно. Бид урагшаа явах болно. 21-ний өдрийн маргаашаас эхлээд хүн болгон эх дэлхийгээ, гэр бүлээ хайрла­сан, хууль журмаа хүндэтгэсэн сайхан сэтгэлээр улс орныхоо эрх ашгийн төлөө зүтгэх болно. Бид ийм улс орон болно. Монголын цаг ирж байна.

 

2012.12.21